Etiquette is de term die we gebruiken voor gedragingen en regels die geen deel uitmaken van onze eigen cultuur – etiquette bij een chique diner, etiquette bij een ontmoeting met de koninklijke familie, Japanse etiquette.
Maar voor mensen die regelmatig chique dineren, voor de koninklijke familie en voor de Japanners zijn deze regels en gedragingen geen etiquette – het is gewoon hoe het hoort, gewoon hoe het gaat.
Daarom is het nuttig om te beseffen dat we ze niet hoeven te begrijpen of ermee akkoord te gaan. We houden ons er gewoon aan.
Natuurlijk zit er wel een logica achter; soms is die logica voor de hand liggend, soms moet je er wat beter naar kijken.
Wat is Aikido?
Aikido is een manier om vrijheid te ontwikkelen binnen beperkingen (binnen, in plaats van ‘vanuit’, want we kunnen niet aan de druk ontsnappen totdat we dood zijn).
Op de mat komt die beperking voort uit de fysieke aanwezigheid van onze partner, de uke. Hun fysieke druk is de katalysator voor de ontwikkeling van een vrij lichaam (ontspannen, beweeglijk, responsief).
Maar aikido is een kunst van lichaam en geest, dus waar zit de beperking voor de geest?
Etiquette.
Het lichaam heeft een uke nodig, een mat, een les – een tijd en een plaats. De geest daarentegen is vormloos – voorbij tijd en plaats. Etiquette vereist een bewuste en aandachtige geest, d.w.z. buig niet alleen als onderdeel van de les, maar heb een respectvolle houding wanneer je iemand ontmoet.
Vóór de les
Onze studie begint al lang vóór de eerste oefening.
Op tijd aankomen om de dojo voor te bereiden, verandert stiptheid van een persoonlijke kwestie van gemak in een daad van zorg; zo begint de beoefening met een bijdrage, niet louter met aanwezigheid.
Als je net op tijd voor de les aankomt, laat je de voorbereiding over aan anderen. Maak er geen gewoonte van.
Diezelfde aandacht komt tot uiting in de manier waarop mensen de mat betreden. Je schoenen uittrekken, op de juiste manier de mat betreden en buigen vóór de training markeren allemaal een bewuste overgang van het dagelijks leven naar een gedeelde trainingsomgeving. Dit zijn geen theatrale gebaren; ze nodigen je uit om met de juiste gemoedstoestand binnen te komen.
Rustig zitten, klaar voor de les, bevordert stilte, geduld en zelfbeheersing, zodat de les begint met aandacht in plaats van geklets. In die zin vereist aikido evenzeer stille aandacht als dynamische beweging.
Tijdens de les
We buigen voor de dojo, de leraar en onze trainingspartners, omdat aikido een relationele aangelegenheid is, geen individuele. We zijn er niet om in ons eentje te studeren; we zijn er om met anderen te trainen – we kunnen ons alleen verbeteren met de steun van anderen.
Door voor je partner te buigen, beschouw je die persoon als een medewerker, niet als een tegenstander. Zelfs als de training fysiek veeleisend is, blijft de relatie er een van wederzijdse ontwikkeling. De buiging aan het einde van de oefening maakt dat eveneens duidelijk: bedankt dat je me hebt geholpen te leren.
Rust is ook belangrijk. Alleen spreken wanneer het nodig is, benadrukt het leren door te doen in plaats van geklets (daar hebben we een theepauze voor). Te veel praten verstoort de kwaliteit van de aandacht waar de training van afhankelijk is.
Het is gebruikelijk om toestemming te vragen wanneer je tijdens de les de mat verlaat of weer betreedt. Het herinnert je eraan dat je handelingen deel uitmaken van een gezamenlijk ritme, en geen puur persoonlijke beslissingen zijn (en het stelt de leraar in staat om te weten waar iedereen zich bevindt, uit veiligheidsoverwegingen).
Lesgeven op de mat
Er is slechts één leraar op de mat.
Iedereen heeft meningen, en iedereen neemt dingen anders waar. Zet die observaties tijdens de les opzij en train met volledige aandacht.
Tijdens een oefening mag geen van beide partners zijn aandacht verdelen tussen de eigen beoefening en het bekritiseren van de partner. Gebruik je inzicht om de kwaliteit van je eigen rol te verbeteren.
Er is slechts één leraar op de mat.
Elke les heeft een leraar die verantwoordelijk is voor het begeleiden van de klas. Het is zijn of haar taak om de sessie vorm te geven, de oefening te kiezen en het perspectief te bieden van iemand die erbuiten staat.
Als je midden in de oefening zit, is je blik noodzakelijkerwijs beperkt. Vertrouw op de opbouw van de les, volg de gegeven instructies op en laat de beoefening zijn werk op je doen.
Er is maar één leraar op de mat.
Ontwikkel je ‘One Point’ tot je innerlijke leraar. Ervaar wat je ervaart; voel wat je voelt; leer het denken te onderscheiden van directe waarneming. Luister aandachtig en respecteer dat innerlijke proces.
En gun anderen dezelfde ruimte om hun eigen werk te doen.
Hoe ziet lesgeven eruit?
- Verbale feedback tijdens de oefening.
- Fysieke aanwijzingen, zoals aanspannen wanneer ze de verkeerde kant opgaan of ontspannen wanneer ze de juiste kant opgaan.
- Directe correcties, zoals: “Je deed dit; doe in plaats daarvan dit.”
- Nuttige aanwijzingen, zoals: “Ontspan nu.”
- Positieve opmerkingen, zoals: “Goed, dat is goed.”
Na de les
Het einde van de les is niet het einde van de beoefening.
De afsluitende buiging sluit de les af met dankbaarheid en het besef dat we samen studeren en dat we deel uitmaken van iets groters.
Het opbergen van de matten, het opruimen van de theespullen en het weer in orde brengen van de ruimte maken allemaal deel uit van de beoefening. De training is afhankelijk van een ruimte die door gezamenlijke inspanning wordt onderhouden – dit geldt net zo goed voor ons vaste hoofdkwartier als voor een plaatselijk dorpshuis.
Als je direct na de les weghaast, laat je dat werk aan anderen over. Maak er geen gewoonte van.
In plaats van de dojo te beschouwen als een plek waar anderen verantwoordelijk voor zijn, wordt iedereen aangemoedigd om de ruimte schoon te maken, zodat deze klaar is voor de volgende activiteit. Die houding is stilletjes krachtig: ze benadrukt bijdragen en zorg in plaats van consumptie.
Buiten de dojo
Etiquette blijft niet beperkt tot de dojo. Het vormt gewoontes die ook elders van belang zijn: voorbereid aankomen, rekening houden met de tijd van anderen, gedeelde ruimtes netjes achterlaten en anderen onze rustige aandacht schenken. In die zin gaat etiquette niet alleen over correct gedrag in de dojo; het is een manier om ons gedrag te verfijnen.
Daarom zijn de kleine handelingen belangrijk. Ze vormen het soort persoon dat goed kan deelnemen aan een gezamenlijke beoefening, en dat doen ze op een stille manier, door herhaling. Na verloop van tijd vormen de uiterlijke vormen van etiquette onze innerlijke toestand.
Afsluitende gedachte
Jouw begrip van etiquette is gebaseerd op jouw bewustzijn en aandacht. Het onthult de diepgang van jouw betrokkenheid bij de studie.
Dat andere studenten de etiquette negeren, betekent niet dat het niet belangrijk is. Dat is het wel.
Of dat het optioneel is. Dat is het niet.
Zowel op als naast de mat gaat het erom het soort persoon te worden dat de beoefening voor anderen positief maakt.
James Knight
Lochaber Aikido Club